Năm 2021, các nhà khảo cổ Israel công bố phát hiện một chiếc giỏ đan được bảo quản gần như nguyên vẹn trong một hang động ở sa mạc Judea. Chiếc giỏ có dung tích khoảng 92 lít, đan bằng sợi thực vật, đậy nắp kín. Bên trong trống rỗng, chỉ còn một ít cát. Kết quả phân tích niên đại cho thấy nó khoảng 10.500 tuổi, thuộc thời kỳ đồ đá mới, trước cả khi con người biết làm gốm.
(Source: Chiếc giỏ đan 10,500 năm tuổi được khám phá tại hang động Muraba‘at Cave bởi Yaniv Berman/IAA)
Điều khiến các nhà nghiên cứu chú ý là dấu vết trên thành giỏ cho thấy hai người đã cùng đan nó, và một trong hai người thuận tay trái. Từ cách bện sợi, lực kéo, chiều xoắn, người ta đọc được thói quen cơ thể của người thợ dù đã cách hàng nghìn năm.
Đan là một trong những kỹ thuật cổ nhất mà loài người từng phát triển. Trước khi biết nung đất thành bình, trước khi biết dệt vải thành áo, con người đã biết lấy sợi và đan chúng thành hình. Dấu vết sớm nhất của hoạt động đan lát được tìm thấy trên các mảnh đất sét ở Cộng hòa Séc, có niên đại khoảng 25.000 năm trước Công nguyên. Ở Bắc Mỹ, các mẫu giỏ đan từ vùng Great Basin có tuổi đời hơn 11.000 năm. Rổ tre Trung Quốc cổ hơn 7.000 năm. Ở Ai Cập, giỏ đan theo chân cả người chết vào lăng mộ.
Mỗi vùng đất chọn một chất liệu khác nhau. Người Nhật và người Trung Hoa dùng tre. Người Tây Phi bện cỏ ngọt và lá cọ. Người Tây Ban Nha dùng liễu gai. Người Việt dùng mây, tre, lục bình. Nhưng thao tác cốt lõi thì giống nhau ở khắp nơi trên thế giới. Lấy những sợi mỏng, luồn chúng qua nhau theo một trật tự nhất định, lặp đi lặp lại cho đến khi các sợi rời rạc trở thành một mặt phẳng liền mạch, rồi từ mặt phẳng đó uốn thành khối có thể chứa đựng được thứ gì đó bên trong.
Thao tác này đơn giản đến mức bất kỳ ai cũng hiểu được nguyên lý. Nhưng cũng phức tạp đến mức sau 10.000 năm, con người vẫn khó có thể tìm ra cách nào để máy móc thay thế hoàn toàn đôi tay trong mọi biến thể của nó.
Khi kỹ thuật đan được chuyển sang da thuộc, mọi thứ thay đổi hoàn toàn về độ khó. Da thuộc, khác với tre hay mây, là vật liệu hữu cơ với bề mặt và độ dày không bao giờ đồng nhất. Trên cùng một tấm da, phần lưng dày hơn phần bụng, phần vai cứng hơn phần sườn. Mỗi dải da sau khi cắt sẽ có tính chất riêng, và người thợ phải cảm nhận sự khác biệt đó qua đầu ngón tay trong từng nhịp luồn.
Ở vùng Veneto, đông bắc nước Ý, kỹ thuật đan da có tên gọi intrecciato, lấy cảm hứng từ truyền thống đan giỏ cổ xưa của vùng này. Câu chuyện bắt đầu từ cuối thập niên 1960, khi các xưởng sản xuất ở đây chỉ có máy may thiết kế cho vải, chưa đủ mạnh để khâu da dày. Giải pháp là cắt da thành những dải rất mỏng rồi đan chúng lại với nhau, vừa đủ mềm để luồn qua máy, vừa tạo ra bề mặt chắc chắn hơn so với da nguyên tấm. Kỹ thuật này, về sau, trở thành dấu hiệu nhận dạng của cả một nhà mốt xa xỉ và lan rộng ra toàn ngành thời trang, nội thất, phụ kiện cao cấp trên thế giới.
Nhưng dù tên gọi có nguồn gốc Ý, bản chất của kỹ thuật đan da thì thuộc về bất kỳ ai sẵn sàng ngồi xuống và làm. Bởi đan da, giống như mọi hình thức đan lát khác trong lịch sử, cuối cùng vẫn quy về một việc. Đôi tay, sợi vật liệu, và thời gian.
Tại Gallery de Neyuh, niềm say mê với hoạ tiết da đan chưa bao giờ nhạt đi kể từ khi bắt đầu. Qua nhiều năm, chúng tôi đã thử nghiệm, nâng cấp, phát triển thêm các motif đan khác nhau. Mỗi motif là một cách sắp xếp lại trật tự luồn sợi, thay đổi độ rộng dải da, điều chỉnh khoảng cách giữa các mắt đan. Nhìn thì giống nhau, nhưng mỗi biến thể tạo ra một bề mặt hoàn toàn khác về nhịp điệu thị giác.
Chiếc giỏ da đan mà bạn nhìn thấy đây là một trong những sản phẩm được ưu chuộng nhất của Neyuh Home & Travel. Form trụ tròn, miệng giỏ viền da trơn, hai tay cầm khoét trực tiếp trên thân. Motif đan chéo với các mắt đan hình thoi lớn tạo ra một bề mặt có chiều sâu, nơi ánh sáng rơi xuống từng ô đan theo những góc khác nhau, sáng chỗ này, tối chỗ kia, khiến toàn bộ thân giỏ trông như đang chuyển động nhẹ dù nó đứng yên hoàn toàn.
Để chiếc giỏ giữ được form đứng vững như vậy, chúng tôi sử dụng hai lớp da. Một lớp da đan bên ngoài tạo hoạ tiết, một lớp da bên trong giữ cấu trúc. Nếu chỉ dùng một lớp, giỏ sẽ mềm và rũ xuống theo trọng lực. Hai lớp cho phép nó đứng thẳng, giữ nguyên dáng hình ngay cả khi bên trong trống rỗng.
Trải qua nhiều giờ làm việc liên tục, nghệ nhân mới có thể hoàn thành phần mảng đan cho một chiếc giỏ. Da tự nhiên, như đã nói, không bao giờ đồng nhất. Trên cùng một tấm da, độ dày thay đổi từ vị trí này sang vị trí khác. Nếu tay người thợ không đủ nhạy để điều chỉnh lực kéo ở từng nhịp, mắt đan sẽ lỏng chỗ này, chặt chỗ kia, và toàn bộ mảng đan mất đi sự đều đặn. Kỹ thuật có thể dạy được, nhưng sự nhạy cảm ở đầu ngón tay thì cần thời gian rất dài mới hình thành.
Sau khi mảng đan hoàn tất, công đoạn may ráp nối phần thân và sơn cạnh miệng giỏ là những bước tiếp theo để chiếc giỏ thành hình.
Chiếc giỏ bạn nhìn thấy đây cũng không phải phiên bản đầu tiên. Trước nó là những bản bị loại, những đường đan chưa đủ chặt, những tỷ lệ chưa cân đối, những chi tiết mà có lẽ chỉ chúng tôi mới nhận ra là chưa ổn. Phần lớn thời gian làm một sản phẩm thủ công không nằm ở khâu sản xuất, mà nằm ở khâu phủ định, ở việc nhìn vào thứ mình vừa làm ra và quyết định rằng nó chưa đủ tốt.
Chúng tôi vẫn chưa thật sự hài lòng với mọi thứ mình làm. Và có lẽ chính sự không hài lòng đó mới là thứ đáng giá nhất mà một nhà sản xuất thủ công có thể giữ lại cho mình.
Mười nghìn năm trước, ai đó đã ngồi xuống, lấy sợi, luồn qua nhau, lặp đi lặp lại cho đến khi có một vật thể đủ chắc để chứa đựng thứ gì đó quan trọng. Thao tác đó, từ bản chất, vẫn chưa thay đổi.
